Teorija Interfejsa

U knjizi Teorija interfejsa objavljenu 2014. godine, Jeknić prikazuje istoriju razvoja i značenje pojmova medij i interfejs kroz različite epohe i teorije. Upućivanjem u nastanak ovih termina Jeknić predstavlja novu perspektivu sagledavanja u posredovanju između odnosa medija i interfejsa, i time odgovara na pitanja i samog odnosa objekta i subjekta kao takvih. Analizom odnosa medija i interfejsa, stavljajući akcenat na pojam interfejsa, Jeknić narušava moderna shvatanja o nastanku i međusobnom posredovanju ovih termina.


Istorija Interfejsa

U prvom delu knjige se predstavlja teorijski okvir i pažnja se usmerava na samo definisanje pojmova medij i interfejs, što Jeknić smatra neophodnim postupkom zbog terminološke neodređenosti koja vlada teorijom medija u postojećim teorijama interfejsa. Istorijskim pregledom razvoja termina i koncepta medija i interfejsa u filozofiji objašnjava se prvobitno shvatanje ovih pojmova, ističući značaj odnosa subjekat-objekat koji postoji u teoriji medija danas. Jeknić to pojašnjava iznoseći neke od prvih teorija percepcija kod pred sokratovskih filozofa poput Empedokla, Demokrita i Aristotela. Ukazujući da su se prvi koncepti medija i interfejsa pojavili u Antici a ne u XX veku kako se danas smatra. Prikazivanjem istorije ovih koncepta jasno se ukazuje na razlike i sličnosti u shvatanju ovih pojmova u filozofiji i teoriji medija. Sa ciljem da čitaoci što bolje razumeju temu ove knjige, u prvoj celini se jasno definišu osnovni pojmovi ovog istraživanja, a to su subjekat-objekat, mediji i interfejs. U definisanju osnovnih pojmova Jeknić upoređuje teorije starog veka praveći vremensku liniju razvoja ka teorijama modernih vremena.


U drugom delu knjige Jeknić se bavi pitanjem izvođenja interfejsnog modela komunikacije. Prvo poglavlje ovog dela prikazuje da se Šenon-Viverov (Claude Shannon, Warren Weaver) opšti model komunikacije može svesti na trijadni model koji podrazumeva odnos interfejsa, medija i subjekta. Nastavljajući kroz analizu Gibsonovog (James J. Gibson) koncepta perceptivne površine i Makluknove (Marshall McLuhan) teorije medija predstavlja se koncept interfejsa kao sučelja dva sistema. Gibsonov model direktne percepcije pokazuje da se  interfejs u opštem smislu smatra osnovnim sredstvom svih saznajnih odnosno komunikacionih sistema, koji informaciju prilagođava čulima korisnika, a koji dolazi iz čulima nedostupnog sistema. Maklukan je električnu tehnologiju smatrao najznačajnijom silom na uticaj savremenog društva. Jeknić to prepoznaje, kao koncept koji po funkciji odgovara interfejsu, čime povezuje naučne discipline prirodnih fenomena sa konceptom medija i interfejsa.

Koncept subjekta

Nakon istorijskog prikaza razvoja i tehničke funkcionalnosti pojmova interfejs i medij, u trećem delu se detaljnije obrađuje koncept subjekta iz perspektive saznanja u filozofiji. Drugim rečima za razliku od antičke, novovekovna filozofija svoje naučne discipline usmerava ka promatranju samog mišljenja (refleksiju) a ne na materijalni svet stvari (objektivnu stvarnost). U ovom delu tema se nastavlja u smeru filozofskog shvatanja fizičkog tela kao okvira i granice samog subjekta, odnosno topologijom subjektiviteta kao i vremenskog aspekta u odražavanju medija i interfejsa. Ovim pitanjima autor se bavi kroz analizu Kantove (Imannuel Kant), Merlo-Pontijeve (Maurice Merleau-Ponty), Bergsonove (Hens Bergson) i Hansenove (Mark B. N. Hansen) filozofije.

Polazeći od Kantove teorije saznanja kao primera istorijske prekretnice u filozofiji kojom je problematizovana funkcija fizičkog tela kroz koncept fizičkog influksa, koji je Kant razvio u kritičkom dijalogu sa Lajbnicom (Gottfried Wilhelm Leibniz) sa ciljem objašnjenja uzročne povezanosti na materijalnom nivou. Nadovezujući ovaj koncept na Kantovu kritiku čistog uma Jeknić povezuje fundamentali odnos prostora, vremena kao i shvatanje strukture saznajnog procesa.

Nakon Kanta autor predstavlja Merlo-Pontijevu fenomenologiju percepcije i koncept otelovljenog subjekta koja je istakla taktilnost kao koncept oblika komunikacije između subjekta i objekta koji je danas vrlo aktuelan. Pre predstavljanja Merlo-Pontijeve teorije, autor podseća i na Huserlovu (Edmund Husserl) tezu transcendentalnog idealizma, kroz koju je razvio fenomenološku redukciju kao metodu mišljenja kojom se isključuje svaka hipoteza o postojanju spoljašnjeg sveta, čime se predmet istraživanja svodi upravo na domen kantovski shvaćenog čistog uma. Iz ovoga se dolazi do zaključka da je subjekat saznanja istovremeno i objekat i da se nalazi sa obe strane saznajnog niza. Zasnivajući koncept medija i interfejsa na teoriji percepcije kao čulnog saznanja Merlo-Pontijeva fenomenologija percepcije se nameće kao logičan sled hronologije tumačenja. Postavljanjem tela u centar kao graničnu oblast subjekta i objekta tj. svesti i sveta Merlo-Pontijevu ideju je učinilo vrlo aktuelnom u XXI veku, u vremenu kada u komunikaciji čovek-računar počinju da se ističu haptički interfejsi.

Bergsonova filzofija hronološki prethodi Merlo-Pontijevoj na koju je i uticala, Jeknić  je nakandano obrađuje i navodi da se ona može smatrati nekom vrstom dominacije fenomenološke misli. Za teoriju interfejsa Bergsonova teorija je značajna jer uvodi pitanje vremena u percepciji. U vezi sa tim Bergson je smatrao da ako se percepcija posmatra kao prostorna aktivnost, njen ishod nije kognicija nego akcija. Problematizujući ovo pitanje Bergson uvodi koncept afekcije kao telesne senzacije koja povezuje prostorni i vremenski plan čovekovog postojanja. Analizirajući dalje Bergsonovu filozofiju autor razlaže tumačenje na pojmove inteligencije i intuicije. Hansen u svojim radovima istražuje odnos digitalne tehnike i čoveka kao biološkog subjekta.


Aktuelne teorije interfejsa

Autor u ovom segmentu analizira modele komunikacije u savremenim teorijama i poredi ih sa svojim interfejsnim modelom. Kao bitne autore ovog poglavlja izdvaja teorije Donalda Hofmana (Donald D. Hoffman), Mihaja Nadina (Mihai Nadin), Leva Manoviča (Lev Manovich), Andrea Nuseldera (Andre Nusselder) i Aleksandra Galoveja (Alexander Galloway). Jeknić u svojoj knjizi ne prati hronologiju pojavljivanja ovih teorija već razvoj teorijskih konecpta, od teorija percepcije (Hofman), preko semiotike (Nadin), do marksističkih teorija kulture (Galovej). Hofmanova interfejsna teorija percepcije za koncept ima da objasni shvatanje bazične funkcije čovekovog perceptivnog sistema, tvrdeći da percepcija funkcioniše kao korisnički interfejs između organizma i objektivnog sveta.

U izvođenju teorije Nadin se oslanja na panlogičku semiotiku Čarlsa Pirsa (Charlles Sanders Peirce) zato što smatra da se dizajnerske aktivnosti ne mogu svesti na model verbalnog jezika kao što su osnovni principi rada računara logički. Jeknić je prvi autor na ovim prostorima koji popularizuje Nadinovu teoriju o znaku kao interfjesu.

U nastavku Lev Manovič nudi drugačije shvatanje interfejsa kroz svoje studije softvera. Manovič smatra da se u računarskim tehnikama mogu pronaći nove kategorije, termini i operacije koji karakterišu medije koji su u modernim vremenima postali digitalizovani i programibilni. Manovič svoje razumevanje interfejsa takođe definiše kroz semiotičke kategorije dodajući tome i pojam kôda. U osnovi njegovog stava stoji Sapir-Vorfova (Edward Sapir, Benjamin Lee Whorf) hipoteza po kojoj je ljudsko mišljenje određeno kôdom prirodnih jezika, dodajući tome i stav o kôdovima koje interfejsi culture prisvajaju od prethodnih, dominantnih oblika kulture.

Sledeću razvojnu fazu teorija interfejsa čini rad Andrea Nuseldera, u kojoj se predstavlja psihoanalitička interpretacija interfejsa. Ovakvom postavkom Nusleder se kreće ka unutrašnjim, intimnijim i psihičkim strukturama čoveka. On svoje polazište nalazi u fantaziji kao centralnom konceptu Lakanove (Lacan Jacques) psihoanalize. Nusleder Lakanovu fantaziju tumači kao neizbežni medij našeg sučeljavanja sa svetom.

Nakon semiotičke i psihoanalitičke poslednja teorija u ovom poglavlju je politička interpretacija interfejsa koju Jeknić tumači kroz rad Aleksandra Galoveja. Za Galoveja politika je oblast posredovanja ličnog i društvenog. Iz toga proističe stav da studije medija ne mogu biti apolitične, i on koncept interfejsa definiše kao kao process kognitivnog mapiranja. Kognitivno mapiranje je politički teoretičar Fredrik Džejmson (Fredric Jameson) definisao kao proces kojim subjekt situira sebe u sveukupnosti sveta u odnosu na različite ideologije. Galovej interfejs označava kao polje preklapanja dve oblasti, i njegova glavna teza je da društveno polje predstavlja veliki interfejs između subjekta i sveta, između površine i izvora, i između kritike i objekta kritike.


Zaključak autora

U petoj i poslednjoj celini teorije interfejsa Jeknić izvodi zaključak istraživanja. Klasifikovanjem prema tipu relacije subjekat-objekat, odnosno prema shvatanju prirode interfejsa, medija i subjekta autor sumira predstavljene teorijske sisteme. Uopštavanjem osnovnih postavki antičkih filozofa autor izlaže svoj prvi zaključak, da je prvi tok filozofske misli uticao na shvatanje medija kao čulnih produžetaka subjekta. Taj pravac mišljenja smatra se osnovom teorije koja se bavi materijalnošću medija i tehnikom prenosa informacija, u kojima medij ima materijalnu fizičku prirodu. Drugi pravac mišljenja uticao je na teorije koje autor u svom delu naziva reprezentacionalističkim, koje obuhvataju semiotički i psihoanalitički pristup teoriji medija. Te teorije prednost daju jeziku, psihi i društvenim odnosima u odnosu na percepciju, i bave se uglavnom transferima značenja. Iz obimnog istraživanja i analize različitih epoha razvoja teorija medija i interfejsa autor izlaže stav da je zapravo interfejs sinteza prvog i drugog pravca mišljenja. Zaključujući da koncept interfejsa zapravo daje odgovore i na pitanja koja postavljaju subjektivističke i teorije reprezantacionilističkog usmerenja. Jeknić interfejsom smatra svaki izvor informacija ili sve ono što kao reprezent zastupa objekat saznanja na mentalnom planu i što se, funkcionalno razlikuje od medija kao sredstva prenosa informacija ili značenja.


Teorija interfejsa je značajno štivo u oblasti medija i interfejsa, prvenstveno zbog istorizacije ovih pojmova što tradicionalne teorije medija smešta u jedan drugačiji diskurs poimanja medija kao produkta modernog vremena.

O Autoru

Oleg Jeknić (Sarajevo, 1970) na osnovnim studijama filmske i televizijske režije diplomirao je 1998. godine na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu, a doktorirao je na interdisciplinarnim studijama Univerziteta umetnosti u Beogradu 2009. godine. Svoju karijeru započinje režiranjem, montiranjem i pisanjem scenarija za dokumentarne i kratke igrane filmove, muzičke video spotove i televizijske reklame, devedesetih godina je bio autor i producent prvih internet sajtova i portala u Srbiji. Akademsku karijeru započinje 2003. godine kao asistent, a od 2010. i kao docent na Akademiji umetnosti u Beogradu, gde predaje istoriju i teoriju filma. Takođe je angažovan i na Fakultetu za medije i komunikacije gde predaje teoriju interfejsa.

Autorka recenzije: Danica Glođović